“Πώς θα αποκτήσεις σώμα για παραλία;”
“Η απόλυτη δίαιτα για σώμα για παραλία”.
“Ξεκίνα αυτό το πρόγραμμα γυμναστικής για να έχεις σε ένα μήνα σώμα για παραλία”.
Τι είναι το σώμα για παραλία; Είναι ένα άλλο σώμα από αυτό που έχουμε, το οποίο βγάζουμε από την ντουλάπα μαζί με τα καλοκαιρινά; Από πού έχει προέλθει αυτή η ιδέα; Τι εξυπηρετεί; Πώς επηρεάζει τη σχέση με τον εαυτό μας και με τη διατροφή μας; Είναι ένας στόχος με καλές προθέσεις ή μια “εμμονή” που μας κρατάει φυλακισμένες στο σώμα μας; Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Σώμα για παραλία ή αλλιώς “εποχιακή εικόνα σώματος”. Τι είναι;
Η ψυχολογική έρευνα έχει πλέον όνομα για αυτό το φαινόμενο: seasonal body image, δηλαδή εποχιακή εικόνα σώματος. Ο όρος περιγράφει το πώς η εικόνα που έχουμε για το σώμα μας αλλάζει ανάλογα με την εποχή, με το καλοκαίρι να αποτελεί την πιο κρίσιμη περίοδο.
Δεν μιλάμε για μια αόριστη, γενική δυσαρέσκεια που νιώθουμε κάθε τόσο. Μιλάμε για ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο, την ίδια περίπου εποχή, με τους ίδιους περίπου μηχανισμούς πίσω του.
Η ίδια γυναίκα που τον Ιανουάριο μπορεί να νιώθει ουδέτερα ή θετικά για το σώμα της, μπορεί τον Ιούνιο να νιώθει έντονη δυσφορία, χωρίς το σώμα της να έχει αλλάξει ουσιαστικά. Αυτό που άλλαξε είναι το πλαίσιο γύρω της.
Αυτή η διαπίστωση είναι σημαντική γιατί μετατοπίζει το ερώτημα. Δεν είναι “τι φταίει στο σώμα μου”, αλλά “τι αλλάζει γύρω μου κάθε καλοκαίρι που με κάνει να το βλέπω διαφορετικά”.
Το ότι αυτό το φαινόμενο έχει ονομασία σημαίνει ότι δεν είναι κάτι προσωπικό, κάτι που “παθαίνουμε” εμείς μεμονωμένα, επειδή κάτι δεν πάει καλά με εμάς. Είναι ένα αναγνωρισμένο, μελετημένο μοτίβο που αφορά σχεδόν κάθε γυναίκα, κάθε χρόνο.
Αυτό αλλάζει εντελώς τον τρόπο που μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε: όχι ως ατομική αποτυχία, αλλά ως κάτι που μπορούμε να κατανοήσουμε, να αναγνωρίσουμε και τελικά να αμφισβητήσουμε.
Οι 3 παράγοντες που τροφοδοτούν την εποχιακή εικόνα σώματος
Η πίεση από διαφημίσεις και μέσα ενημέρωσης
Κάθε χρόνο, μόλις πλησιάζει ο Μάιος, το τοπίο γύρω μας αλλάζει απότομα. Διαφημίσεις για προϊόντα αδυνατίσματος, προγράμματα detox, “καλοκαιρινές λύσεις” και εντατικά προγράμματα γυμναστικής πολλαπλασιάζονται.
Η γλώσσα που χρησιμοποιείται δεν είναι τυχαία: “ετοιμάσου”, “απόκτησε”, “πρόλαβε”. Είναι γλώσσα πιεστική, σαν το σώμα να είναι πρότζεκτ που πρέπει να ολοκληρωθεί μέχρι μια συγκεκριμένη ημερομηνία.
Αυτή η επικοινωνία δεν είναι αθώα. Οι κλάδοι που επωφελούνται από το “σώμα για παραλία” έχουν άμεσο οικονομικό συμφέρον από το να διατηρείται ζωντανή η ιδέα ότι το σώμα μας χρειάζεται διόρθωση πριν βγει σε δημόσιο χώρο. Όσο πιο επείγουσα η ανάγκη που δημιουργείται, τόσο πιο εύκολη η πώληση της λύσης.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι ένα γυμναστήριο ή μια εταιρεία με κρέμες θέλει να πουλήσει το προϊόν της. Το πρόβλημα είναι ότι πολλοί το κάνουν δημιουργώντας στο κοινό ψεύτικα προβλήματα. Το “δεν έχεις σώμα για παραλία” είναι ένα ψεύτικο πρόβλημα. Κάθε σώμα είναι άξιο κι ελεύθερο κι έτοιμο να βγει στην παραλία.
Η τοξικότητα των social media
Το δεύτερο κομμάτι λειτουργεί πιο ύπουλα, γιατί δεν έρχεται από απρόσωπες εταιρείες, αλλά από ανθρώπους, που ενιότε μάλιστα θαυμάζουμε. Το καλοκαίρι, το feed μας γεμίζει με φωτογραφίες από διακοπές, παραλίες, καλλίγραμμα σώματα, όμορφα ρούχα…
Καλός φωτισμός, κολακευτική γωνία, το απαραίτητο ρετούς και όλα παρουσιάζονται ως “αληθινό στιγμιότυπο”, ως κάτι φυσικό και αυθόρμητο. Κι όμως, συνήθως δεν είναι.
Βλέποντας αυτές τις αψεγάδιαστες φωτογραφίες να κατακλύζουν τα social media, ο εγκέφαλός μας σταδιακά τις αναγνωρίζει ως κανονικότητα.
“Έτσι θα έπρεπε να είναι το δικό μου σώμα, αφού έτσι είναι και όλων των άλλων. Αυτό είναι σώμα για παραλία, όχι το δικό μου”. Όσο περισσότερο χρόνο περνάμε εκτεθειμένες σε αυτές τις εικόνες, τόσο πιο συχνά συμβαίνει η σύγκριση, ακόμα κι όταν γνωρίζουμε λογικά ότι οι εικόνες αυτές σε μεγάλο ποσοστό είναι επεξεργασμένες.
Το αίσθημα της δημόσιας έκθεσης
Τον χειμώνα, το σώμα μας είναι σε μεγάλο βαθμό ιδιωτική υπόθεση. Καλυμμένο με ρούχα, εκτός δημόσιας θέασης τις περισσότερες ώρες της ημέρας. Το καλοκαίρι αυτό αλλάζει ριζικά. Η παραλία, η πισίνα, τα ελαφριά ρούχα φέρνουν το σώμα σε έναν βαθμό ορατότητας που δεν υπάρχει τους υπόλοιπους μήνες.
Όταν νιώθουμε ότι το σώμα μας είναι “σε θέαση”, ενεργοποιείται ένας μηχανισμός αυτοπαρακολούθησης, αρχίζουμε να βλέπουμε τον εαυτό μας σαν να μας κοιτάει κάποιος άλλος, ακόμα κι όταν κανείς δεν μας δίνει ιδιαίτερη σημασία.
Αυτή η αίσθηση συνεχούς παρατήρησης είναι εξαντλητική, και είναι ένας από τους λόγους που πολλές γυναίκες περιγράφουν το καλοκαίρι ως εποχή άγχους αντί για εποχή χαλάρωσης.
Το γυναικείο σώμα ως θέμα προς σχολιασμό
Υπάρχει, όμως, κάτι ακόμα που πρέπει να συζητηθεί: το σώμα -και δη το γυναικείο- έχει γίνει θέμα δημόσιας συζήτησης. Κάτι τόσο προσωπικό, κάτι που θα έπρεπε λογικά να αφορά μόνο εμάς, έχει γίνει θέμα σχολιασμού από τρίτους.
Το ακούμε σε οικογενειακά τραπέζια, σε σχόλια συναδέλφων, σε τυχαίες κουβέντες γνωστών: “έχασες βάρος”, “πήρες λίγα κιλά”, “σε αδυνατίζει αυτό το μαγιό”, “σε παχαίνει αυτή η φούστα”.
Αυτή η τοξικότητα έχει επεκταθεί, φυσικά, και στα social media, όπου μια απλή φωτογραφία μετατρέπεται σε πεδίο μάχης, όπου ο καθένας νιώθει άνετα να σχολιάσει, να κρίνει, να συγκρίνει, να βαθμολογήσει. Το ότι σου αρέσει να ανεβάζεις φωτογραφίες σου μεταφράζεται από πολλούς ως free pass για να κρίνουν το σώμα σου, πολλές φορές ακόμη και χυδαία.
Το σώμα σου δεν χρειάζεται να πληροί συγκεκριμένες προϋποθέσεις για να βγει στην παραλία.
Αυτή η κανονικοποίηση με το να αξιολογούμε τα σώματα των άλλων δυστυχώς μας μαθαίνει από πολύ νωρίς κάτι βαθιά προβληματικό κι επικίνδυνο: ότι το σώμα μας δεν είναι εντελώς δικό μας, ότι υπόκειται σε δημόσιο έλεγχο, ότι κάποιος άλλος έχει πάντα λόγο πάνω σε αυτό.
Και όταν ξέρεις ότι κάτι μπορεί να κριθεί οποιαδήποτε στιγμή, δεν χρειάζεται να σε κρίνει κανείς πραγματικά για να νιώσεις την πίεση. Αρκεί η γνώση ότι θα μπορούσε. Αυτό ακριβώς είναι το αίσθημα της δημόσιας έκθεσης, όχι μόνο το να μας βλέπουν, αλλά το να ξέρουμε ότι το να μας βλέπουν σημαίνει αυτόματα και το να μας κρίνουν.
Η αντίφαση του καλοκαιριού
Το καλοκαίρι διαφημίζεται παντού ως εποχή απελευθέρωσης: λιγότερα ρούχα, λιγότεροι κανόνες, περισσότερος χρόνος, περισσότερη επαφή με το σώμα και τη φύση. Αυτή είναι η υπόσχεση.
Και ταυτόχρονα, την ίδια ακριβώς περίοδο, δεχόμαστε τη μεγαλύτερη συγκέντρωση ερεθισμάτων που μας λένε ότι το σώμα μας χρειάζεται προετοιμασία, διόρθωση, έλεγχο, πριν του “επιτραπεί” να συμμετάσχει σε αυτή την ελευθερία.
Δύο εντελώς αντίθετα μηνύματα: να αγκαλιάσεις την απελευθέρωση και να ελέγξεις το σώμα σου. Μας έρχονται ταυτόχρονα, από τις ίδιες πηγές, μερικές φορές μέσα στην ίδια ανάρτηση.
“Να νιώσεις ελεύθερη, αλλά πρώτα πρέπει να πληροίς κάποιες προϋποθέσεις”.
Η υποσχόμενη ελευθερία του καλοκαιριού συγκρούεται μετωπικά με την κουλτούρα που μας έχει μάθει να βλέπουμε το σώμα σαν κάτι που χρειάζεται συνεχή διαχείριση. Και όσο αυτή η σύγκρουση μένει αόρατη, τόσο πιο εύκολο είναι να πιστεύουμε ότι το πρόβλημα είναι δικό μας, ότι απλά δεν καταφέρνουμε να “χαλαρώσουμε” και ότι “τα παίρνουμε όλα προσωπικά”.
Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση σε αυτή την αντίφαση: το καλοκαίρι είναι και η εποχή που περνάμε τον περισσότερο χρόνο κοντά σε ανθρώπους, σε παρέες, σε οικογένεια, σε κοινούς χώρους όπως η παραλία. Θα περίμενε κανείς ότι αυτό φέρνει σύνδεση, χαλάρωση, λιγότερη μοναχικότητα στη σκέψη.
Αντίθετα, συχνά φέρνει περισσότερες ευκαιρίες για σύγκριση, περισσότερα μάτια, περισσότερη αίσθηση ότι βρισκόμαστε υπό αξιολόγηση, ακριβώς τις στιγμές που θα έπρεπε να νιώθουμε πιο άνετα να είμαστε απλώς παρούσες.
Γιατί το “σώμα για παραλία” ενισχύει την κουλτούρα της δίαιτας
Όταν το “σώμα για παραλία” γίνεται στόχος, ο αριθμός στη ζυγαριά ή η εμφάνιση στο μαγιό γίνεται το μέτρο επιτυχίας. Αυτό αλλάζει τελείως το κίνητρο πίσω από τις διατροφικές μας επιλογές.
Δεν τρώμε με βάση τι χρειάζεται το σώμα μας, τι μας κάνει καλό, τι μας δίνει ενέργεια. Τρώμε με βάση το αν μας φέρνει πιο κοντά σε έναν στόχο με ημερομηνία λήξης, και συχνά με κάθε κόστος.
Πολλές γυναίκες περνούν την άνοιξη και το καλοκαίρι σε λογική ελέγχου. Μόλις η εποχή αλλάζει, ο έλεγχος καταρρέει και αυτό βέβαια είναι αναμενόμενο και φυσιολογικό.
Η στέρηση μάς εξαντλεί, η ανάγκη για απόλαυση μάς οδηγεί σε υπερβολές και σταδιακά χάνουμε κάθε έλεγχο πάνω στη διατροφή μας. Συναισθηματικό φαγητό και υπερφαγικά επεισόδια κάνουν την εμφάνισή τους με ένταση.
Ο Φαύλος Κύκλος: Σώμα για παραλία – Δίαιτα – Ξέσπασμα
Αυτός ο κύκλος (στέρηση όσο διαρκεί ο “στόχος” και απώλεια ελέγχου μόλις περάσει) δεν χτίζει καμία σταθερή, υγιή σχέση με το φαγητό ή με το σώμα. Είναι ευκαιριακός, όχι βιώσιμος. Και επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο, ακριβώς επειδή δεν λύνει ποτέ το πραγματικό ζήτημα. Απλά το αναβάλλει μέχρι το επόμενο καλοκαίρι.
Τι μένει, όταν αφαιρέσουμε το στερεότυπο
Δεν υπάρχει σώμα που να χρειάζεται προϋποθέσεις για να πάει παραλία. Η ιδέα του “σώματος για παραλία” είναι κατασκευασμένη ιδέα με ιστορία, με βιομηχανία από πίσω της, και με πραγματικό ψυχολογικό κόστος. Αναγνωρίζοντας τους μηχανισμούς πίσω από αυτήν, μπορούμε να αρχίσουμε να την αμφισβητούμε, μέχρι να σταματήσει οριστικά να μας επηρεάζει.
Τι αξίζει να θυμάσαι
- Η “εποχιακή εικόνα σώματος” είναι αναγνωρισμένο, μελετημένο φαινόμενο, όχι προσωπική αδυναμία.
- Τρεις βασικοί παράγοντες την τροφοδοτούν: η πίεση από διαφημίσεις, η πίεση από τα social media και το αίσθημα δημόσιας έκθεσης και κριτικής.
- Έχουμε κανονικοποιήσει το σώμα ενός άλλου ανθρώπου να είναι θέμα δημόσιου σχολιασμού, κάτι που εντείνεται ακόμα περισσότερο στα social media.
- Το καλοκαίρι διαφημίζεται ως εποχή ελευθερίας, αλλά συχνά φέρνει το ακριβώς αντίθετο: περισσότερο έλεγχο και αυτοπαρακολούθηση.
- Όταν το “σώμα για παραλία” γίνεται στόχος, οι διατροφικές επιλογές παύουν να βασίζονται στη φροντίδα και αρχίζουν να εξυπηρετούν έναν εξωτερικό, προβληματικό σκοπό.
- Αυτός ο κύκλος στέρησης πριν το καλοκαίρι και απώλειας ελέγχου μετά ενισχύει την κουλτούρα της δίαιτας και τροφοδοτεί τις διατροφικές διαταραχές.
- Δεν υπάρχει σώμα που να χρειάζεται προϋποθέσεις για να πάει παραλία.
Μια τελευταία σκέψη, από μενα
Θυμάμαι ακόμα τα καλοκαίρια που περνούσα πιο πολύ ώρα μπροστά στον καθρέφτη παρά μέσα στη θάλασσα. Που έλεγα όχι σε πράγματα που ήθελα, γιατί πρώτα “έπρεπε” να είμαι έτοιμη.
Χρειάστηκε καιρός για να καταλάβω ότι κανένα σώμα δεν χρειάζεται άδεια για να ζήσει το καλοκαίρι του. Αν φέτος νιώθεις αυτή την ίδια πίεση, θέλω να ξέρεις ότι δεν είσαι μόνη, και ότι το πρόβλημα δεν ήταν ούτε θα είναι ποτέ το σώμα σου.
